Bir Deprem Dizisi, 20.270 Heyelan: Kahramanmaraş Depremlerinin Yamaçlardaki İzi Haritalandı

İTÜ Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsünden Prof. Dr. Tolga Görüm’ün danışmanlığında doktora çalışmalarını sürdüren Abdüssamet Yılmaz’ın ilk yazarı olduğu yeni araştırma, 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinin yamaçlarda bıraktığı izleri bugüne kadarki en kapsamlı çalışmalardan biriyle gözler önüne serdi.

Yaklaşık 80.000 km²lik bir alanı kapsayan araştırmada 20.270 deprem tetiklemeli heyelan tek tek haritalandı; ayrıca deprem öncesinde arazide var olan yaklaşık 4.500 heyelan da ayrı bir envanter olarak ortaya kondu. Çalışmanın en önemli çıktılarından biri ise 20.270 heyelanın tamamının araştırmacıların kullanımına açık ve depremin tetiklediği heyelanlar açısından en detaylı veri seti olarak sunulması oldu.

İstanbul Teknik Üniversitesinin liderliğinde yürütülen “Post-earthquake Monitoring of Seismically-induced chains of Landslide Hazards (SHAKEN) for Protection of Critical Sites and Infrastructure” başlıklı ve NATO-SPS programı tarafından desteklenen proje kapsamında yürütülen çalışmaların sonuçları Nature Scientific Data dergisinde “Comprehensive Inventory of Coseismic Landslides Triggered by the 2023 Kahramanmaraş Earthquakes, Türkiye” başlığıyla yayımlandı.

20.270 heyelan: Sadece konumları değil, tüm hareket izleri haritalandı

6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen Mw 7,8 Pazarcık ve yaklaşık dokuz saat sonra gerçekleşen Mw 7,5 Elbistan depremleri, yerleşim alanlarında yarattıkları büyük yıkımın yanı sıra dağlık alanlarda da çok geniş ölçekli bir jeomorfolojik değişime neden oldu.

Araştırmacılar, depremlerin ardından oluşan 20.270 heyelanı alansal bakımdan haritaladılar. Bu yaklaşım sayesinde ortaya çıkan veri seti yalnızca “nerede heyelan oldu?” sorusuna değil, aynı zamanda heyelanın ne kadar alanı etkilediği, nasıl hareket ettiği ve hangi malzemeden oluştuğu gibi çok daha ayrıntılı sorulara da yanıt verebilecek nitelikte hazırlandı.

Böylece çalışma, binlerce heyelanı yalnızca sayısal olarak belgeleyen bir envanterin ötesine geçerek, 20 bini aşkın kütle hareketini geometrisi ve türüyle birlikte tanımlayan ayrıntılı bir deprem-heyelan veri tabanı ortaya koydu.

29.085 yüksek çözünürlüklü hava fotoğrafı incelendi

Bu ölçekte bir envanterin oluşturulabilmesi, depremin etkilediği çok geniş bir alanın ayrıntılı ve sistematik biçimde taranmasını gerektirdi.

Araştırma kapsamında, başta Harita Genel Müdürlüğü tarafından deprem sonrasında çekilen 29.085 adet yüksek çözünürlüklü hava fotoğrafı olmak üzere, çok sayıda uzaktan algılama verisi değerlendirildi. Ana görüntü veri setinin 30 santimetre mekânsal çözünürlüğe sahip olması, küçük ve sığ yamaç hareketlerinin dahi ayırt edilebilmesine olanak tanıdı.

Depremden önce yamaçlarda ne vardı?

Çalışmayı benzer deprem heyelan envanterlerinden ayıran önemli özelliklerden biri de araştırmanın yalnızca deprem sonrasına odaklanmaması oldu.

Araştırma ekibi, 5 metre çözünürlüklü sayısal yükseklik modeli kullanılarak oluşturulan Red Relief Image Maps üzerinden deprem öncesindeki yamaç morfolojisini de sistematik olarak inceledi.

Bu analiz sonucunda bölgede depremden önce var olan 4.495 heyelan ve yamaç duraysızlığı poligonu ayrıca haritalandı.

Böylece araştırmacılar, deprem sırasında yeni oluşan heyelanlarla geçmişten miras kalan yamaç duraysızlıklarını birbirinden ayırabilecek iki tamamlayıcı veri seti oluşturdu:

• 20.270 deprem tetiklemeli heyelan

  ve

• 4.495 deprem öncesi yamaç duraysızlığı

Bu iki veri setinin birlikte değerlendirilmesi, gelecekte yapılacak çalışmalar için bölgenin deprem öncesi ve sonrası jeomorfolojik durumunu karşılaştırabilecek önemli bir bilimsel referans oluşturuyor.

Haritada görülen 1.110 heyelan sahada da kontrol edildi

On binlerce heyelanın uydu ve hava fotoğraflarından haritalanmasının ardından araştırma ekibi, uzaktan algılama sonuçlarını sahada da test etti.

Mart ve Haziran 2023 dönemlerinde gerçekleştirilen iki ayrı arazi çalışmasında depremin tetiklediği toplam 1.110 heyelan yerinde incelendi.

Saha gözlemleri ve İHA görüntüleri; heyelanların sınırlarının, hareket mekanizmalarının, malzeme özelliklerinin ve kaynak-birikme ilişkilerinin kontrol edilmesinde kullanıldı.

Bu doğrulama süreci, yaklaşık 80.000 km² gibi son derece geniş bir alanda gerçekleştirilen uzaktan algılama tabanlı haritalamanın güvenilirliğini destekleyen çalışmanın önemli bileşenlerinden biri oldu.

20.270 heyelan artık dünyanın araştırmasına açık

Çalışmada haritalanan 20.270 deprem tetiklemeli heyelanın tamamı, geometrileri ve sınıflandırma bilgileriyle birlikte araştırmacıların kullanımına sunuldu.

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ortamında doğrudan kullanılabilecek veri seti, CC BY 4.0 açık veri lisansı ile Zenodo üzerinden bilim dünyasıyla paylaşıldı.

Böylece Kahramanmaraş depremlerinin ardından yamaçlarda meydana gelen değişimler; dünyanın farklı bölgelerinde çalışan bilim insanlarının yeni model geliştirme, mevcut modelleri test etme ve farklı depremlerin oluşturduğu heyelan örüntülerini karşılaştırma çalışmalarında kullanılabilecek küresel bir araştırma altyapısına dönüşüyor.

Bir afetin envanterinden geleceğin modellerine

Deprem tetiklemeli heyelan envanterleri; yalnızca geçmişte ne olduğunu belgelemek için değil, gelecekte benzer büyüklükteki depremlerin dağlık alanlarda yaratabileceği etkileri öngörebilmek için de temel veri kaynakları arasında yer alıyor.

Kahramanmaraş depremleri için hazırlanan bu yeni envanter; deprem-heyelan ilişkilerinin anlaşılması, heyelan duyarlılık ve tehlike modellerinin geliştirilmesi, farklı model yaklaşımlarının karşılaştırılması, farklı depremlerin küresel ölçekte kıyaslanması ve deprem sonrası arazi değişimlerinin hem topoğrafik bakımından hem de sediment hareketlerinin izlenmesi için yeni bir referans veri seti sunuyor.

Ortaya çıkan çalışma, 6 Şubat 2023 depremlerinin yamaçlarda bıraktığı izi yalnızca görünür hale getirmiyor; bu izin ölçülebilir, karşılaştırılabilir ve dünyanın araştırmasına açık bir bilimsel veri setine dönüşmesini sağlıyor.

Makale:

Comprehensive Inventory of Coseismic Landslides Triggered by the 2023 Kahramanmaraş Earthquakes, Türkiye

Yazarlar:

Abdüssamet Yılmaz, Hakan Tanyaş, Furkan Karabacak, Mehmet Lütfi Süzen ve Tolga Görüm

NATURE Scientific Data, 2026

Okumak için: https://www.nature.com/articles/s41597-026-08188-x