Öğretim Üyemize Temel Fizik Alanında Breakthrough (Çığır Açan Buluş) Ödülü

İTÜ Fizik Mühendisliği Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Cenap Şahabettin Özben, dâhil olduğu uluslararası araştırmacı ekibiyle, Temel Fizik alanında 2026 Breakthrough (Çığır Açan Buluş) Ödülü’ne layık görüldü. Ödülle ilgili olan müon manyetik momentinin hassas ölçümü konusu, Standart Model’in ötesindeki “yeni fizik” arayışında güçlü bir araç niteliği taşıyor.

2026 Breakthrough (Çığır Açan Buluş) Temel Fizik Ödülü, “Müonun Manyetik Momentinin Hassas Ölçümü” başlığında CERN, Brookhaven Ulusal Laboratuvarı (BNL) ve Fermilab’daki ölçüm çalışmalarının sonuçlarını bilim dünyasıyla paylaşan makalelerin hayatta olan ortak yazarlarına verildi.

Öğretim üyemiz Prof. Dr. Cenap Şahabettin Özben, ödüle BNL adına layık görülen 103 bilim insanı arasında yer aldı. Lisans, yüksek lisans ve doktora öğrenimini İTÜ’de tamamlayan Prof. Dr. Özben, Paul Scherrer Enstitüsü (İsviçre), Illinois Üniversitesi (Champaign-Urbana), Brookhaven Ulusal Laboratuvarı (Upton-NY) ve CERN’de araştırmalarda bulundu.

Prof. Dr. Cenap Şahabettin Özben’i tebrik ediyor, başarılarının devamını diliyoruz.

“Bilimin Oscarları” olarak adlandırılan Breakthrough (Çığır Açan Buluş) Ödülleri ilk kez 2012’de verilmeye başlandı. Bu yıl 12’ncisi verilen ödüller için Los Angeles’te 18 Nisan 2026 tarihinde bir takdim töreni düzenlendi.

Yaşam bilimleri, temel fizik ve matematik alanlarındaki ödüller şu misyonu taşıyor:

• Bireysel başarıyı kutlamak ve bilim insanlarını toplum kahramanları olarak onurlandırmak
• Yani kuşaktan bilim insanlarına ilham vermek
• Küresel, siyaset dışı bir kuruluş olarak herkesin yararına bilimi savunmak

Müon üzerinde yapılan ölçümlerle yeni fiziği aramak

Müon, elektrona benzeyen ağır ve kararsız bir atomaltı parçacık ve tıpkı elektron gibi küçük bir mıknatıs gibi davranır. Fizikçiler, müonun manyetik gücünün, çevresinde boş uzayda sürekli ortaya çıkıp kaybolan sanal parçacıklardan oluşan “köpük” tarafından nasıl etkilendiğini son derece hassas bir duyarlıkla anlamaya çalışmaktadır.

Altmış yılı aşkın bir süre boyunca, onlarca kurumu temsil eden üç farklı “Muon g‑2” iş birliğinden bilim insanları ve mühendisler, müonun anormal manyetik momenti ölçümünde deneysel hassasiyeti sürekli artırdı. Müonun manyetizmasını ölçmek ve bunu kuramsal öngörülerle karşılaştırmak, fizikçilere bu köpüğün içinde gizli herhangi bir bilinmeyen parçacık veya kuvvet olup olmadığını test etme olanağı sağlamaktadır. Başka bir deyişle, muon g-2 deneyleri ve sonuçları parçacıklar ve kuvvetler için en başarılı kuramımız olan Standart Model’in ötesindeki yeni fiziği araştırmak için bir araç sunmaktadır.

CERN’de somutlaşan iş birliğiyle 1960’lar ve 1970’lerde gerçekleşen öncü saklama halkası deneyleri, müonun sahip olduğu anormal manyetik momenti ilk kez anlamlı bir hassasiyetle ölçtü. Ardından 1990’larda Brookhaven Ulusal Laboratuvarının yeniden tasarladığı deney, hassasiyette büyük bir iyileşme sağladı.

Brookhaven’ın 50 ton ağırlığındaki, 15 metre çapındaki depolama halkasının 2013’te karayolu ve mavna ile 3.200 mil taşınmasının ardından, deney Fermilab’da sistematik olarak geliştirilerek milyarda 127 birimlik nihai bir hassasiyete ulaştı. Bu, 1965’teki ilk g‑2 deneyinden 30.000 kat daha hassas, hayranlık uyandıran bir başarıydı.

Sonuçlar, kuramsal olarak öngörülen değerle heyecan uyandıran bir uyumsuzluk göstermişti; Fermilab’ın 2023’te ulaştığı yeni sonuçlarla bu uyumsuzluk, yeni fiziğe dair kanıt olarak kabul edilen eşiğe yaklaştı. O zamandan beri, daha da hassas nihai sonuçlar ile güncellenmiş kuramsal hesaplamaların karşılaştırılması farkı daralttı, ancak şu an için önemli bir belirsizlik devam ediyor. Nihai karar ne olursa olsun, bu deney olağanüstü bir kuramsal, deneysel ve teknolojik çaba örneği olup, temel anlayış arayışında olağanüstü bir hassasiyete ulaşmıştır.

Prof. Dr. Özben, Brookhaven Ulusal Laboratuvarında yapılan deneylerin ilk sonuçlarının yayımlanmasının ardından “Muon g‑2” iş birliği üyelerinden bazılarıyla, arka planda deney düzeneğinin bir parçası olan müon depolama halkası, 2001 dolayları.