İTÜ Kepler-ÖBS, Öğrencilerimize Daha İyi Ders Kaydı Deneyimi Sunmak İçin Gelişimini Sürdürüyor

İTÜ öğrencilerinin öğrenim hayatlarını kapsayan tüm süreçlerin yürütüldüğü Kepler-ÖBS’de ders seçimi hakkında merak edilenler, kötüye kullanımı engellemek için hayata geçirilen önlemler ve sistemde yapılan iyileştirmeler haberimizde!

Kepler-ÖBS (Öğrenci Bilgi Sistemi), İTÜ’de öğrenim görmekte olan öğrencilerin eğitim hayatları ile ilgili tüm resmi süreçlerin (okul kayıt, ders seçim, ders notlama, mezuniyet, YÖK senkronizasyon, vb.) yürütüldüğü bir yazılım sistemdir. İTÜ Bilgi İşlem Daire Başkanlığı ve İTÜ Öğrenci İşleri Daire Başkanlığı birimlerinin ortaklaşa çalışmasıyla 2019 yılından itibaren İTÜ’lü mühendisler tarafından geliştirilmiştir. Adını matematikçi ve astronom Johannes Kepler’den alan sistemin gelişim süreci devam etmektedir. Öğrencilerin ilk kez uçtan uca (kayıttan mezuniyete kadar) tüm işlemlerinin 2025 yılında Kepler-ÖBS üzerinden yapılması sağlanmıştır.

Kepler-ÖBS’de ders kaydı süreci nasıl işliyor?

Kepler-ÖBS üzerinden gerçekleştirilen ders kayıtları, İTÜ’deki tüm lisans ve lisansüstü öğrencilerinin ders seçimi ve ders kayıtlarını elektronik ortamda yapabilmelerine olanak sağlamaktadır. Gerçekleşen kayıtlarda, fakülte ve enstitüler tarafından açılmakta olan ders bilgileri sistem üzerinden öğrencilerle paylaşılmaktadır.

Her dersin, zaman, yer ve öğretim üyesi bilgisi değişebilen birçok şubesi çalışabilmekte, öğrenciler ise açılan ders şubelerinin gün ve saatlerine göre kendilerine uyan bir ders programı hazırlayarak kayıt günü şubelere kaydolmaktadır.

Öğrencilerin ders şubelerine kaydolması esnasında,

• alınan dersin öğrencinin ders planına uygunluğu,
• öğrencinin ders almasına mani olacak herhangi bir engelinin bulunup bulunmadığı (örneğin dersin ön şartı olan bir dersi almış olup olmadığı, dersten daha önce yüksek bir harfli notla geçip geçmediği, vb.),
• açılan şubenin kapasitesinin ve mevcut kaydolan öğrencilerin sayısı için yeterli olup olmadığı, öğrencinin hali hazırda kaydolduğu diğer şubelerin zamanları ile çakışma bulunup bulunmadığı gibi birçok farklı kritere göre kontroller yapılmaktadır.

Bu kontroller her bir öğrencinin her bir ders şubesine kaydedilmesi esnasında öğrenci-şube özelinde tekrar tekrar yapılmaktadır. 

Kayıt sürecinin düzeni için Kepler-ÖBS’deki önlemler 

İTÜ’de öğrenim gören öğrenci sayısının 35.000’e yakın olması göz önüne alındığında bu karmaşık işlemin yürütülmesinde, Kepler ÖBS’de sürece dayalı bir takım yöntemler uygulanarak ders kayıtlarının düzenli bir biçimde yapılması sağlanmaktadır. Zaman kayıpları, kontenjan engelleri ve ders satışına karşı hayata geçirilen başlıca önlemlerden aşağıda sıralanmıştır:

• Ders taslağı: Öğrencilerin ders seçimleri öncesi yazılmak istedikleri şubeleri tek tek sıralayarak bir taslak program oluşturmaları ve bu taslak programın kayıt esnasında doğrudan kayıt isteği olarak kullanılabilmesi sağlanmaktadır. Böylece öğrenciler kayıt esnasında tek tek şube seçmekle zaman kaybetmemekte, öncesinde hazırlanmış programlarını doğrudan kayıt isteği olarak kullanabilmektedir.
  

• Sınıf ve ders türü bazlı ayrım: Öğrencilerin öğrenim hayatlarının aşamalarına göre (1-2-3-4. sınıf ve ilk kayıt) farklı zamanlarda kaydolmalarına izin verilmektedir. Böylece örneğin dördüncü sınıfta mezuniyeti için ders alımı kritik durumda olan öğrencilere öncelik verilerek olası bir kontenjan engeline takılmasının önüne geçilmektedir. Ayrıca seçmeli sanat dersleri gibi özel derslerin sınıf ayrımı gözetmeksizin ve herhangi bir önceliklendirme uygulanmaksızın eşit şartlarda ders kaydının yapılabilmesi için ayrı zamanlarda kaydedilmesi sağlanmaktadır.
  

• Ekle-bırak (add-drop) zamanlarının ayrımı: Ders kayıtlarının ardından, öğrencilerin derslerle ilk tanışma zamanı sonrasında kısıtlı bir süre içinde öğrencilerin bir şubeyi bırakıp başka bir şubeye kaydolma imkânı da bulunmaktadır. Bu işlevin zaman zaman kötüye kullanıldığı bilinmektedir. Bazı öğrencilerin gerçekte ihtiyacı olmayan şubelere kaydolduğu ve kontenjan kısıtı nedeniyle şubeye kaydolamayan öğrencilere ders sattığı gözlemlenmiştir. Bu pratiğin genellikle gece geç saatlerde bir öğrencinin şubeyi bırakması ve eş zamanlı olarak diğer öğrencinin şubeye kaydolması şeklinde gerçekleştiği görülmüştür. Bu nedenle şube bırakma-alma zamanları birbirinden ayrılmış ve süreleri belirli zaman pencerelerine sınırlandırılmıştır. Bu şekilde şubeyi bırakan bir öğrencinin başka öğrencilerle eş zamanlı hareket etmesinin önüne geçilmiş, şubeye kaydolmak isteyen öğrencilerin eşit şartlarda kayıt sistemini kullanması sağlanmıştır.
  

İlk 1 dakikanın taşıdığı önem 

Ders kayıtları sırasında, kontenjan kısıtları nedeniyle ilk 1 dakika içerisinde çok büyük yoğunluk gerçekleşmektedir. İlk 1 dakikalık sürede ilgili sınıftaki tüm öğrenciler aynı anda derslere kaydolmak için Kepler-ÖBS’ye istekte bulunduğunda bu istekler sunucuya geliş zamanına göre sıraya dizilmekte ve her bir isteğe yönelik kısıt kontrolleri yapılarak kayıtlar gerçekleştirilerek öğrencilere kayıt durumları geri bildirilmektedir. 

Bu bilgiler ışığında 2025-2026 eğitim-öğretim yılı güz dönemi içinde, ilgili kayıt zamanlarında ilk 1 dakikada aşağıda sunulan sayılarda öğrenci ve şube kayıt sayıları gerçekleştirilmiştir. (Bu sayılara kısıtlar nedeniyle kaydı gerçekleşmemiş şubeler ve eş zamanlı yürüyen yüksek lisans şube kayıtları sayıları dâhil edilmemiştir.) 

	Öğrenci Kaydı	Şube Kaydı
1. Sınıf	4.003	25.761
2. Sınıf	3.280	17.595
3. Sınıf	4.359	24.093
4. Sınıf	4.371	21.450

 

Bu sayılar toplu şekilde yorumlandığında Kepler-ÖBS ders kayıt zamanında ortalamada 60 saniyede yaklaşık 22.000 işlem yapmaktadır, bu da saniyede yaklaşık 360 şube kaydına karşılık düşmektedir. Bir şube kaydının, tüm kontrollerinin yapılarak yaklaşık 3 milisaniyede gerçekleştirildiği bu sistemde öğrencilerin şube kaydı için hızlı davranmaları son derece önemli hale gelmiştir. 

Kepler-ÖBS, botlara karşı 

Hızın bu şekilde önemli olduğu bir durumda bazı öğrenciler “bot” adı verilen özelleşmiş yazılımlar aracılığıyla tarayıcı üzerinden Kepler-ÖBS’ye gönderilen istekleri taklit etmekte, ara yüz üzerindeki insana özgü tepkilere dayanan yavaşlamaları saf dışı bırakmaktadır. Hızlı bir biçimde şube kayıt istekleri gönderdikleri ve bu şekilde şube kayıt sürecini suistimal ettikleri görülmüştür. Bu sebeple zaman içerisinde parça parça çeşitli önlemler alınmaktadır ve alınmaya devam edilecektir. 

Bunlardan birkaçına değinmek gerekirse:

• Şube kayıt isteklerinin üzerinden engelleme: İTÜ BİDB tarafından geliştirilmekte olan çeşitli yöntemlerle Kepler-ÖBS’ye gelen isteklerin bot yazılımlar tarafından gönderilip gönderilmediği kontrol edilmekte ve her geçen yıl daha fazla sayıda bot tespit edilerek bu yazılımlar tarafından gönderilen istekler reddedilmektedir.
  

• İstek sayısına bağlı sınırlama (rate limiting, back-off mekanizmaları): Çok sık sayıda ve ardı ardına gönderilen istekler için de bekletme ve kara listeye alma mekanizmaları kullanılmaktadır. Örneğin aynı kaynaktan gelen iki farklı istek arasında en az 3 saniye zaman bulunması gözetilmekte ve daha sık gelen istekler göz ardı edilmektedir. Benzer şekilde, belirli bir süre zarfında belirli sayıdan fazla istek gönderen kaynakların sisteme istek göndermesi 1 saat boyunca engellenmektedir. Örneğin bu şekilde 2025-2026 eğitim-öğretim yılı güz dönemi için 2.777 tekil kullanıcıdan gelen 307.367 istek engellenmiştir.

“Bot” ve insan ayrımında devam eden aşamalı iyileşme

Ders kayıt sürelerinin milisaniyelere indiği bir bağlamda “bot”-insan ayrımının yapılması göründüğünden daha zor bir sorun olabilmektedir.

Örneğin şube kayıt isteklerinde “CAPTCHA” gibi “insanlık testi” yöntemlerinin kullanıldığını varsayalım. Bu durumda kayıt istekleri “CAPTCHA”yı daha doğru ve daha hızlı dolduran kullanıcılara suni bir öncelik sağlayacaktır ki bu da adil bir şube kayıt sürecinin önüne geçecektir.

Dahası, bu tür insanlık testleri de günümüzün yapay zekâ teknikleri ile başarılı bir şekilde işlenebilmekte, bu şekilde “CAPTCHA”daki görüntüyü daha hızlı işleyebilecek daha güçlü bilgisayarlara sahip istemcilere suni bir öncelik sağlanmış olacaktır ki bu da adil bir şube kayıt sürecine engeldir.

Bu bağlamda, istemci tarafından sağlanan bilgilere dayanan tüm yöntemler ya taklit edilebilir (ör. meta-veri alanları) ya da istemci bilgisayarının hesap gücüne göre istemciye öncelik sağlayan (örneğin CAPTCHA, tarayıcı parmak izi / browser fingerprinting) bir açmaza dayanmaktadır.

Bu noktada, her kayıt dönemi öncesinde istemcilere açık edilmeyen bir yöntem geliştirilmekte ancak bu yöntem ders kayıt sürecinde istemcilerin tarayıcılarına ulaşarak istemciler tarafından görülebilir olduğu anda bir sonraki kayıt döneminde istemciler tarafından taklit edilebilir hale gelmektedir. Mevcut durumda “bot”lara karşı sürdürülen mücadele her kayıt dönemine aşamalı bir biçimde iyileştirilmektedir.

Yapılan iyileştirici çalışmaların etkileri öğrencilerimizin sosyal medyada yaptığı yorumlara da yansımıştır. Öğrencilerimiz genel olarak Kepler ÖBS’de yapılan geliştirmelerden doğan memnuniyetlerini dile getirmiştir.